Hệ miễn dịch chiến đấu với nCoV như thế nào?

nCoV (màu vàng) bao quanh tế bào. Ảnh: NIAID.

Khi virus thâm nhập vào thân thể người, chúng bắt đầu cuộc chạy đua với thời kì để "bắt cóc" tế bào, sản xuất, lây lan và chiếm giữ để tồn tại. Điều này cũng đúng với nCoV, virus gây đại dịch Covid-19.

thời kì trôi qua rất nhanh đối với virus bởi khi sự tồn tại của chúng bị hệ thống cảnh báo hóa học trong thân phát hiện, một cuộc chiến toàn lực nổ ra với hệ miễn dịch của con người, thứ đã tiến hóa hàng triệu năm để đấu tranh với mầm bệnh dưới sự dẫn dắt của đội quân tế bào xoá sổ T. Hệ miễn nhiễm là một trong những lý do loài người vẫn tồn tại. Khi phát hiện mối đe dọa từ tín hiệu do quân do thám hóa học trong khắp thân thể gửi về, hệ miễn dịch phản ứng ráo riết để diệt hoàn toàn vật thâm nhập. Trong một số trường hợp, kết quả là mọi thứ trong khu vực diễn ra xung đột đều bị thương tổn, bao gồm chính thân.

Hệ miễn dịch không bắt giữ tầy. Khi tìm thấy những tế bào đã trở nên nhà máy sản xuất virus, hệ miễn dịch phá hủy chúng bằng cách tóm lấy và bắn các phân tử xuyên qua lớp màng, diệt tế bào và mọi thứ bên trong. Trước khi bắt đầu cuộc chiến toàn lực ở quy mô tế bào, virus đã trà trộn vào cơ thể, tìm đường qua lớp phòng ngự ở dịch nhầy trong mũi và cổ họng để săn tìm đích mà chúng có thể điều khiển. Cùng lúc, virus cố ngụy trang sự tồn tại của chúng để tránh đánh động hệ miễn nhiễm.

Trong vài giờ đầu tiên từ lúc mầm bệnh tiến vào cơ thể, virus thử nhiều mánh khóe khác nhau để tránh né các công cụ phát hiện của hệ miễn dịch, theo Gene Olinger, nhà miễn dịch học ở viện MRIGlobal tại Mỹ. Đây là thời khắc bắt đầu "cuộc chạy đua vũ trang giữa virus và hệ miễn nhiễm, Marjolein Kikkert, phó giáo sư ở Trung tâm y tế Đại học Leiden tại Hà Lan, cho biết.

Do nCoV là chủng virus mới phát hiện, giới nghiên cứu chưa có đủ thời gian để tìm hiểu chuẩn xác cuộc chiến này diễn ra như thế nào. Những câu hỏi như tại sao một số người khỏe mạnh nhiễm nCoV lại ốm nặng trong khi người khác thì không vẫn chưa có đáp án. Hiểu biết của các nhà khoa học cốt tử dựa trên nghiên cứu trước đó về phản ứng miễn nhiễm của cơ thể đối với các chủng virus corona có họ gần với nCoV như SARS và MERS, cũng như biên chép lâm sàng của bệnh nhân nhiễm Covid-19. Dữ liệu chỉ ra cần huy động mọi bộ phận của hệ miễn dịch để xóa sổ virus, theo Stanley Perlman, giáo sư miễn nhiễm học ở Đại học Iowa.

Khi phản ứng miễn nhiễm của thân thể quá mạnh mẽ và áp đảo, cuộc chiến chống virus sẽ có sức phá hủy rất lớn, có thể gây ra hậu quả chết người. Đặc biệt, nCoV tiến công phổi, một trận địa dễ tổn thương. Trong lúc rứa chống chọi với virus nó chưa bao giờ gặp trước đây, hệ miễn dịch có thể làm việc quá sức, gây thương tổn cho các tế bào và mô ở gần đó.

Theo Kikkert, hệ thống cảnh báo sớm mầm bệnh xâm nhập của cơ thể bao gồm nhiều lớp. Một bất thường bên trong tế bào thường phát khởi tín hiệu, dẫn tới sản sinh protein báo động xung quanh tế bào về sự hiện diện của virus, đồng thời kích hoạt phân tử miễn nhiễm, tạo ra "dạng kháng virus". Trong lúc này, nCoV đang gấp rút lan rộng và tấn công càng ngày càng nhiều tế bào hơn. Phổi trở nên trận địa chứa đầy tế bào miễn nhiễm.

Tế bào T kéo đến sau khi phát hiện virus, chui vào màng phổi để săn tìm, bắt giữ và tiêu diệt tế bào nhiễm virus. Chúng sẽ bám vào và bắn các phân tử xuyên qua mục tiêu để triệt phá, Olinger giảng giải.

Cùng lúc, kháng thể là các protein hình chữ Y cũng tới nơi. Chúng ùa lên virus, đậy các gai mà virus dùng để bám vào tế bào khỏe mạnh. Sau đó, những tế bào bạch huyết cầu lớn hơn gọi là đại thực bào tràn đến, nuốt trộng các cụm hạt virus lớn. Cuộc thảm sát lan rộng, kéo theo tế bào chết chồng chất trong phổi.

"Tế bào chết làm nghẽn đường thở và giảm lưu lượng oxy", Ashley St John, trợ lý giáo sư ở Trường Y Đại học Quốc gia Singapore, cho biết. "Bạn cần lớp mô giãn ra để chứa oxy nhưng lúc này nó đang bị tế bào miễn dịch và dịch thân thể lấp đầy. Điều này có thể ngăn cản bệnh nhân hít đủ oxy".

Ở một số bệnh nhân đã sang tuổi này và hồi phục, phổi của họ có thể lành lại. Những người khác có thể bình phục nhưng bị thương tổn vĩnh viễn. Dữ liệu Trung Quốc công bố hồi cuối tháng 2 cho thấy khoảng 80% ca nhiễm nCoV ở dạng từ nhẹ tới vừa phải, khoảng 14% là dạng nặng và còn lại là trường hợp nguy ngập. 6% bệnh nhân nguy kịch có thể bị suy hô hấp, sốc nhiễm trùng huyết và suy chức năng đa tạng.

Các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu xác thực cơ chế hoạt động của nCoV trong cơ thể, nhưng rõ ràng Covid-19 ảnh hưởng nặng nề nhất tới người lớn tuổi và người có hệ miễn dịch yếu. Hơn 20% bệnh nhân trên 80 tuổi có nguy cơ tử vong. Tỷ lệ tử vong ở người mắc bệnh tim mạch, tiểu đường và bệnh hô hấp kinh niên cao gấp đôi so với mức trung bình, theo dữ liệu do phái đoàn hiệp tác ứng phó Covid-19 WHO - Trung Quốc ban bố hồi cuối tháng 2.

Một số nhà nghiên cứu ngờ trong giai đoạn "trốn tìm", nCoV gây hại đối với phản ứng miễn dịch ban sơ bằng cách nhân lên nhanh đến mức hệ thống không theo kịp hoặc làm gián đoạn cách hệ miễn nhiễm tự điều phối. Một số chứng cứ cho thấy điều này có thể xúc tiến hệ miễn nhiễm làm việc quá sức, dẫn tới hội chứng phóng thích (cytokine storm), gây viêm nhiễm mô. "Với hội chứng phóng thích, bạn rơi vào tình trạng không phanh, mọi thành phần miễn dịch trở thành mất kiểm soát, tế bào thâm nhập vào mô, làm vỡ huyết mạch", St John nói.

Khi thân thể báo động để các tế bào tới phổi chống chọi, sự kết hợp sai có thể xuất hiện, gây thương tổn nhiều hơn. "Phổi trở nên nơi nhợt nhất để điều đó xảy ra. Những tế bào có mặt ở đấy để xoá sổ, bao vây và kiểm soát viêm nhiễm. Phản ứng thái quá sẽ dẫn tới thương tổn phổi. Tế bào trong khu vực không thể vận chuyển oxy", Olinger giảng giải. Cuối cùng, thay vì tổn thương do virus, chính phản ứng miễn nhiễm lại trở thành gánh nặng với phổi và các cơ quan nội tạng khác.

An Khang (Theo SCMP )